“การแก้ปัญหาตีตรา มันไม่ใช่ทำแค่ตัวเรานะ สังคมคนรอบข้างต้องเข้ามามีส่วนร่วม มองให้เห็นปัญหา เรียนรู้ว่ามันมีอะไร และหาทางออกร่วมกัน”
นพ.ไพโรจน์ เสาน่วม รองผู้จัดการกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) กล่าวระหว่างเดิมชมนิทรรศการ See the Unseen เห็นกาย สัมผัสใจ นิทรรศการศิลปะเพื่อสร้างความเข้าใจและความตระหนักรู้เรื่องสุขภาวะทางจิต โดยเน้นประเด็นการตีตราและการตีตราสุขภาพจิต ผ่านวิธีการทางศิลปะและเรื่องราวที่เชื่อมโยงกับความรู้สึกผ่านประสบการณ์จริง ตลอดจน Interactive Art ที่ผู้ชมสามารถมีส่วนร่วม ซึ่งงานนี้จัดตั้งแต่ 8 กุมภาพันธ์ จนถึง 23 กุมภาพันธ์ 2568 ณ MMAD ชั้น 3 ซีคอนศรีนครินทร์ (ห้อง HOP และ ห้อง Whoop)
See the Unseen เห็นกาย สัมผัสใจ เกิดจากการร่วมมือกันของ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) Mutual ผู้เชี่ยวชาญด้านสื่อสาร, Eyedropper fill สตูดิโอที่เชี่ยวชาญด้านการออกแบบประสบการณ์ ผ่านการใช้สื่อผสมผสานและเทคโนโลยีสมัยใหม่, MasterPeace ศูนย์ปรึกษาเชิงจิตวิทยา และ Studio Persona สตูดิโอออกแบบการเรียนรู้และศูนย์บริการศิลปะบำบัด
ซึ่งภายในนิทรรศการจะแบ่งออกเป็น 3 ห้อง 4 ชิ้นงานที่ถ่ายทอดประสบการณ์ว่าด้วยการตีตราทางสุขภาพจิต ออกมาเป็นผลงานศิลปะด้วยวิธีการแตกต่างกัน เพื่อให้ผู้เข้าชมได้ ‘สัมผัส’ เรื่องราวการตีตราที่หลากหลาย
เพราะผลกระทบของการตีตรานั้น ‘ลึก’ กว่าที่คนส่วนใหญ่เข้าใจ และการตีตราเป็นหนึ่งในสาเหตุสำคัญของปัญหาสุขภาพจิต
การตีตรา (Stigma) หมายถึง การประทับตราเพื่อด้อยค่าบุคคลที่มีความแตกต่างไปจากบรรทัดฐานของคนส่วนใหญ่ของสังคม ทำให้พวกเขาดูเหมือนเป็นตัวประหลาด ซึ่งกระทรวงสาธารณสุขอธิบายการตีตราไว้ว่า เป็นเรื่องของทัศนคติ ความคิด ความเชื่อ ที่นำไปสู่การปฏิบัติที่แสดงถึงการรังเกียจ กีดกัน ทำให้บุคคลเหล่านั้นถูกแบ่งแยก ถูกจำกัดพื้นที่ทางสังคม หรือ ถูกเลือกปฏิบัติ (Discrimination) ซึ่งนอกจากการตีตราจากผู้อื่นแล้ว เราก็สามารถตีตราตัวเองได้เช่นกัน
เมื่อการตีตราทับถมจนเป็นบาดแผลทางจิตใจ (Trauma) โดยไม่ถูกจัดการอย่างถูกต้อง หรือเกิดเหตุการณ์บางอย่างมากระตุ้น บาดแผลทางจิตใจที่ถูกทับถมจากการตีตราจะกลายเป็นปัญหาสุขภาพจิตในท้ายที่สุด
“การตีตราทำให้ตัวเราหรือคนที่ได้รับรู้สึกแย่ รู้สึกไม่ดี กังวล โกรธ การตีตราอาจทำให้บางคนตัดสินใจคิดสั้น ทำให้บางคนปิดกั้นตัวเองจากการขอรับการช่วยเหลือด้านสุขภาพจิต หรือตัดสินใจเข้ารับการดูแลรักษา และการตีตราอาจนำไปสู่ปัญหาสังคมที่เกิดจากปฏิสัมพันธ์ที่ไม่ดีในชุมชนได้อีกด้วย” นพ.ไพโรจน์ อธิบาย
“นิทรรศการ See the Unseen : เห็นกาย สัมผัสใจ สอดคล้องกับภารกิจ สสส. ที่เสริมสร้างสุขภาวะให้ประชาชนมีความรอบรู้ มีทักษะในการดูแลสุขภาพจิตตัวเอง ซึ่งหัวใจสำคัญที่ต้องสร้างความตระหนัก คือ ขจัดการตีตราและเลือกปฏิบัติทุกรูปแบบทั้งต่อผู้มีปัญหาด้านสุขภาพจิตและบุคคลทั่วไปในสังคม เพื่อให้ทุกคนรู้เท่าทันอารมณ์ ความคิด ความรู้สึกตัวเอง ไม่ใช่แค่ Happy แต่เป็น Healthy ผ่านเครื่องมือและวิธีการต่างๆ เช่น พัฒนาศักยภาพคนแต่ละวัยให้เข้าใจในการจัดการตนเองหรือคนใกล้ตัว สร้างสภาพแวดล้อมและสังคมให้เป็นมิตรกับจิตใจ ไม่คุกคามสุขภาพจิต รวมถึงสร้างระบบสนับสนุนหรือบริการส่งเสริมสุขภาพจิตที่มีประสิทธิภาพ เพื่อสร้างสิ่งแวดล้อม Healthy Mind ไม่ตีตราสุขภาพจิต” นพ.ไพโรจน์ กล่าวเพิ่มเติม
See the Unseen เชื่อมโยงความรู้สึกการตีตราผ่านการ ‘เห็น’ เรื่องราว
Let It Be 3 คำนี้ คือ คำที่ นพ.ไพโรจน์ เสาน่วม รองผู้จัดการกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) เขียนลงบนผนังของงาน See the Unseen เห็นกาย สัมผัสใจ ในห้อง 60 ประสบการณ์ฝังจำ ในโซน ‘ทำแผลใจ’ ที่เปิดโอกาสให้ผู้เข้าชมร่วมสร้างศิลปะบนกำแพงรอบห้อง ภายใต้โจทย์คำถามจากนักจิตวิทยา ซึ่งหนึ่งในโจทย์ที่อยู่บนกำแพงคือ “เมื่อมีคนบอกว่า…ฉันแตกต่าง ไม่คู่ควร” คำว่า Let It Be ของ นพ.ไพโรจน์ จึงอาจหมายถึงการปล่อยให้เขาคิดไป อย่าเก็บมาคิดกังวล
แนวคิดของงาน See the Unseen คือ นิทรรศการศิลปะแบบ Experiential Design ที่ถ่ายทอดประสบการณ์จริงว่าด้วยการถูก ‘ตีตรา’ ทางสุขภาพจิต ซึ่งเป็นรากของปัญหาสุขภาพจิตในสังคมไทย ผ่านวิธีการทางศิลปะ และเรื่องราวของคนจริงๆ กว่า 60 ชีวิต ที่จะช่วยเชื่อมโยงความรู้สึก แปรเปลี่ยน การตีตราที่มองไม่เห็น ให้รู้สึกได้ด้วยร่างกายของเรา
การทำงานสื่อสารโดยเฉพาะงานที่เชื่อมโยงกับประสบการณ์ด้านสุขภาพจิตของแต่ละคนนั้นอาจเป็นเรื่องยาก เพราะเป็นเรื่องของความรู้สึกที่หลบซ่อนอยู่ในร่างกาย ไม่สามารถมองเห็นด้วยตาเปล่าเหมือนกับรอยแผลบนผิวหนัง และเรื่องการตีตราในหลายๆ ครั้งเกิดจากความไม่ตั้งใจ หรือเป็นการเผลอไป เพราะไม่เข้าใจว่าสิ่งที่อยู่ภายในตัวอีกฝ่ายเป็นอย่างไร
การทำให้เห็นภาพจริงในรูปแบบต่างๆ ภายในนิทรรศการ ไม่ว่าจะเป็นผลงานศิลปะจากเรื่องราวของคน 60 คน สารคดีเล่าเรื่องการถูกตีตรา 3 เรื่อง ตลอดจน Interactive Art ที่ผู้เข้าชมสามารถมีส่วนร่วมได้ จึงเป็นประสบการณ์ใหม่ที่ผู้เข้าชมแต่ละคนจะนำไปเชื่อมโยงกับประสบการณ์ของตัวเองด้วยความเข้าใจที่มากขึ้น และจะเป็นจุดเริ่มต้นในการสร้างความตระหนักเรื่องการลดการตีตรา สร้างความเข้าใจในสังคมและชุมชนต่อไป
เพราะการตีตราเปรียบเสมือนปมหรือท่อตัน ความมุ่งหวังของสสส. สำหรับนิทรรศการในครั้งนี้จึงเป็นการที่ผู้เข้าชมเข้าใจและรับรู้ถึงผลกระทบของการตีตรา หากเขามีประสบการณ์การถูกตีตรามาก่อนก็หวังว่าพวกเขาจะสามารถคลายร่องรอยการตีตราของตัวเองได้ผ่านการทำความเข้าใจว่าคำพวกนี้มันไม่ได้จากตัวเรา ไม่ต้องโทษตัวเอง เพื่อให้เขาใช้ชีวิตได้อย่างไหลลื่นมากขึ้น รักตัวเองมากขึ้น และมีสุขภาพใจดีขึ้น
ในมุมมองของผู้เข้าร่วมงาน นพ.ไพโรจน์มองว่า การเข้าร่วมนิทรรศการจะทำให้เกิดความรู้สึกว่าเราไม่ใช่คนเดียวที่เผชิญหน้ากับการตีตราเพียงลำพัง เพราะยังมีเพื่อนอีกมากมายที่เจอเรื่องทำนองนี้เหมือนกัน และทำให้เกิดความตระหนักรู้ว่า คำพูดบางคำหรือการกระทำที่เราเผลอตีตราไปเพราะคิดว่าไม่ใช่เรื่องใหญ่สำหรับเรา อาจเป็นเรื่องใหญ่สำหรับคนอื่น
“อยากให้ทุกคนมาลองสัมผัสดูว่าเราจะเป็นส่วนหนึ่งของการลดปัญหา การตีตราเลือกปฏิบัติในสังคมไทย ที่เราเจอกันทุกวันนี้ได้อย่างไร”
แม้การขจัดการตีตราจะฟังเป็นเรื่องยาก แต่ถ้าร่วมมือกันทั้งปัจเจก ชุมชน สังคม และภาครัฐ ความรุนแรงของการตีตราที่เกิดขึ้นจะค่อยๆ ลดลงอย่างยั่งยืน ซึ่งในระดับเบื้องต้น เราสามารถเรียนรู้วิธีลดการตีตรา เสริมความเข้าใจผ่าน ‘คู่มือเบื้องต้นเพื่อดูแลร่องรอยหัวใจ’ โดย MasterPeace ที่แจกภายในนิทรรศการ
นอกจากนี้ หากใครเดินชมงานและต้องการความช่วยเหลือทางใจ สามารถติดต่อ Hear to Heal โครงการระบบบริการปรึกษาด้านสุขภาพจิตออนไลน์ผ่านข้อความแชท (text based) โดยอาสาสมัครด้านสุขภาพจิต ที่สสส. เป็นผู้สนับสนุน โดยไม่เสียค่าใช้จ่าย
งาน See the Unseen เห็นกาย สัมผัสใจ นิทรรศการศิลปะแบบ Experiential Design จัดขึ้นในระหว่างวันที่ 8-23 กุมภาพันธ์ 2025 สถานที่ ชั้น 3 แมด, มันมัน ศรีนครินทร์ (ห้อง HOP และ ห้อง Whoop)
Google Map: https://maps.app.goo.gl/fj8SRuU8UhxpFeKb6
*เข้าชมฟรี ไม่มีค่าใช้จ่าย
