Overexplain : เมื่อปมจากการเลี้ยงดูในวัยเด็ก ทำให้เราเป็นผู้ใหญ่ที่กลัวไม่มีใครเชื่อ กลายเป็น ‘คนอธิบายมากจนเกินไป’

เมื่อมีคนชวนไปเที่ยวแต่เราไม่สามารถไปได้ การบอกปฎิเสธจึงตามมา แต่มีคนที่รู้สึกว่าพวกเขาก็ต้องมี ‘เหตุผลดีๆ’ อธิบายประกอบการปฏิเสธ เพื่อไม่ให้เข้าใจว่าพวกเขาไม่ได้ไม่อยากไป (แม้จะไม่อยากไปจริงๆ) รักษาความรู้สึกของอีกฝ่าย 

นี่อาจเป็นเรื่องที่ฟังดูปกติสำหรับบางคน ในทางจิตวิทยามีการพบว่า การกระทำนี้เป็นหนึ่งในพฤติกรรมที่เรียกว่า Overexplain หรือการเป็นคนที่ชอบอธิบายมากจนเกินไป

Psychology Today เว็บไซต์ที่ให้ข้อมูลจิตวิทยาและการดูแลสุขภาพจิต บอกว่า คนที่มีพฤติกรรมอธิบายมากเกินไป เหตุผลหนึ่งเพราะกลัวว่าจะมีคนไม่เชื่อ ไม่เข้าใจ หรือไม่มีใครฟังตัวเอง ทำให้เมื่อจะพูดหรือทำอะไรสักอย่าง พวกเขาจะชอบอธิบายยาวๆ ประกอบ จนดูเหมือนคนพูดมาก เรื่องเยอะ หรือเป็นคนขี้กังวลสุดๆ 

ต้นตอที่มีผลให้เกิดพฤติกรรมนี้เคธี กิลลิส (Kaytee Gillis) ผู้เชี่ยวชาญด้านการเยียวยาและเป็นคนเขียนอธิบายพฤติกรรมนี้ในเว็บไซต์ดังกล่าว บอกว่า คือการเลี้ยงดูในวัยเด็ก เด็กที่ถูกละเลย ทอดทิ้ง หรือเจอความรุนแรง จนเกิดเป็นบาดแผลทางใจ (trauma) ที่ส่งผลต่อชีวิตผู้ใหญ่ ทำให้กลายเป็นคนมีปัญหาเรื่องการเชื่อใจ

กิลลิสยกเคสหนึ่งที่เป็นคนมาบำบัดกับเธอ เขามักจะชอบอธิบายทุกอย่างยาวๆ จนทำให้เจ้าตัวรู้สึกไม่มั่นใจ หรือกังวลกับพฤติกรรมนี้ของตัวเอง กิลลิสสืบเสาะจนพบว่า ตอนเด็กๆ เขามักถูกลงโทษอย่างรุนแรงเสมอ ไม่ว่าจะเรื่องเล็กหรือใหญ่ ทำให้เกิดความกลัวว่าจะถูกลงโทษ ร่างกายเลยสร้างกลไกป้องกันอัตโนมัติ คือ จะพูดหรือทำอะไรก็ต้องอธิบายยาวๆ ไว้ก่อน เพื่อป้องกันไม่ให้คนเข้าใจผิด ทำให้เขาไม่ต้องถูกลงโทษ

พฤติกรรมนี้ช่วยปกป้องไม่ให้เขาในวัยเด็กถูกลงโทษ แต่เมื่อโตขึ้นมันกลับเป็นปัญหา เช่น คนรักรำคาญทุกครั้งที่เขาเริ่มต้นพูดอธิบาย หรือเจ้านายรู้สึกว่าเขาเป็นคนขี้กังวลจนเกินไป ขาดความมั่นใจในตัวเอง ส่งผลต่อภาพลักษณ์ในการทำงาน

จริงอยู่ที่บางอย่างก็ต้องมีการอธิบายเพื่อสร้างความเข้าใจ แต่บางเรื่องก็ไม่จำเป็นต้องอธิบายยืดยาว เช่นการที่เราจะปฎิเสธไม่ไปเที่ยวกับใครสักคน คนที่เป็น Overexplain จะไม่สามารถช่างน้ำหนักได้ว่า เรื่องไหนจำเป็นหรือไม่ ในการให้ข้อมูลเพิ่มเติม

One Heart Counseling Center ศูนย์ให้บริการด้านสุขภาพจิตในประเทศสหรัฐอเมริกา บอกว่า การที่คนคนหนึ่งรู้สึกว่าต้องอธิบายมากๆ ในทุกๆ เรื่อง เพื่อให้แน่ใจว่าจะมีใครสักคนเชื่อที่พวกเขาพูดหรือทำ เป็นสิ่งที่เรียนรู้จากวัยเด็กว่า การจะได้รับความรักและการยอมรับนั้นมีเงื่อนไข คือ เราต้องทำตัวให้คนอื่นเข้าใจซะก่อน

“บางทีที่คุณกลายเป็นคนอธิบายมากเกินไป เพราะเคยเจอคนที่ทำให้รู้สึกว่า ไม่ว่าคุณจะทำอะไรก็ผิดไปหมด ทำให้คุณรู้สึกว่าคุณจำเป็นต้องปกป้องตัวเองก่อน ด้วยการอธิบายมากๆ จนเกินไป หรือบางทีคุณอาจรู้สึกผิดถ้าทำให้ใครผิดหวัง อาจทำให้คุณเลือกเป็นคนอธิบายมากๆ เพื่อป้องกันสิ่งเหล่านี้” แคโรไลน์ ลีฟ (Caroline Leaf) นักจิตวิทยาของ One Heart Counseling Center บอกว่า บางคนใช้ Overexplain เพื่อควบคุมความวิตกกังวลที่ตัวเองมี

คนส่วนใหญ่อยากให้คนยอมรับและขณะเดียวกันก็ไม่อยากทำให้ใครผิดหวัง เพื่อหลีกเลี่ยงสิ่งนี้ การอธิบายมากๆ จะทำให้คนเข้าใจว่า ทำไมพวกเขาถึงพูดหรือทำอะไรบางอย่าง และแม้ว่า Overexplain จะเป็นหนทางแก้อาการวิตกกังวล แต่อีกทางหนึ่งก็มีโอกาสที่จะเพิ่มได้เช่นกัน มันทำให้เราหมกมุ่นว่า การจะพูดหรือตัดสินใจทำอะไร ต้องหาเหตุผลมาประกอบเสมอ 

อ่านมาถึงตรงนี้บางคนอาจรู้สึกว่ายังไงมันก็เป็นเรื่องปกติธรรมชาติ เหมือนอารมณ์โกรธหรือดีใจที่เกิดขึ้นในชีวิตมนุษย์ตลอดเวลา แต่ถ้าใครรู้สึกว่าตัวเองมีพฤติกรรมนี้ และต้องการแก้ไข กิลลิสแนะนำว่า ต้องเริ่มจากที่เรารู้ตัวก่อนว่ามีพฤติกรรมนี้ คนใกล้ตัวเป็นคนหนึ่งที่ช่วยบอกได้ เมื่อรับรู้ก็ลองหาสาเหตุว่า เพราะอะไรเราถึงมีพฤติกรรมนี้ มีเหตุการณ์ในชีวิตที่ทำให้เกิดไหม ทำไมเราถึงต้องอธิบายมากๆ เพื่อปกป้องตัวเอง  

สาเหตุจะช่วยให้เรารู้ได้ว่า ต้องจัดการอย่างไร เช่น ถ้าเพื่อแก้อาการวิตกกังวลที่มีเวลาสื่อสารกับคนอื่น ก็ลองฝึกที่จะไม่อธิบายบางเรื่อง อาจช่างน้ำหนักว่าเรื่องไหนจำเป็นต้องอธิบายก็ทำไป แต่บางเรื่องที่ไม่จำเป็นก็ลองอยู่นิ่งๆ ไม่ต้องอธิบายอะไร ยิ่งฝึกนานเท่าไรเราจะยิ่งแก้พฤติกรรมนี้ได้ดีขึ้น

สุดท้าย Overexplain จะเป็นเรื่องดีหรือแย่ อยู่ที่เจ้าตัวที่มีพฤติกรรมนี้จะพิจารณา บางคนอาจรู้สึกว่าเสียเวลาที่จะมาดูว่าตัวเองเป็นหรือไม่ แต่ยังไงการทำความเข้าใจตัวเองเป็นเรื่องสำคัญ ถ้ามีโอกาสลองเช็คตัวเองดูก็ดี เพื่อจะเจอหนทางที่ทำให้เราใช้ชีวิตมีความสุขมากขึ้น

อ้างอิง