เคยมีคนกล่าวไว้ว่า “เราไม่สามารถเลือกครอบครัวมาเกิดได้” เช่นเดียวกันกับ ‘การเป็นพี่คนโต’ ที่เราเองก็ไม่สามารถตัดสินใจเลือกได้เช่นกัน เมื่อมีใครสักคนเกิดตามมา เราที่เคยเป็นลูกคนแรกก็กลายเป็น ‘พี่คนโต’ทันที
“เราถูกสอนมาว่าเราต้องได้ดี ต้องเลี้ยงน้องให้ได้ เราเลยรู้สึกว่าถ้าใช้ชีวิตไปแบบไม่ก้าวหน้า มันก็รู้สึกเหมือนคุณค่าของเราจะน้อยลง ความมั่นใจและความก้าวหน้าในชีวิตก็จะน้อยลงไปด้วย เราก็มีตั้งคำถามกับตัวเองว่า ‘purpose of life ของเรามันหายไปหรือเปล่า’ ” ดี (นามสมมุติ) วัย 30 ปี เล่าถึงประสบการณ์ตนเองในฐานะพี่คนโต
พ่อแม่ครั้งแรกกับบทบาท ‘ลูกคนโต’
ดร.พิมพ์จุฑา นิมมาภิรัตน์ อาจารย์ประจำแขนงวิชาจิตวิทยาพัฒนาการ คณะจิตวิทยา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย อธิบายถึงสภาวะการเป็นพี่คนโตในมุมมองจิตวิทยาไว้ว่า “ทางจิตวิทยามีทฤษฎีว่าด้วยเรื่องลำดับการเกิด (Birth order theory) เสนอโดย อัลเฟรด แอดเลอร์ (Alfred Adler) นักจิตวิทยาชาวออสเตรีย ซึ่งเชื่อว่าลำดับการเกิดอาจมีผลต่อบุคลิกภาพและพฤติกรรมของคนเรา แต่งานวิจัยต่างๆ ยังให้ผลลัพธ์ที่ไม่ได้สอดคล้องกัน ”
ในทางกลับกัน อ.พิมพ์จุฑาอธิบายต่อว่า “พี่น้องแต่ละคนมักรับรู้ได้ถึงความแตกต่างในการเลี้ยงดูจากพ่อแม่ ซึ่งสัมพันธ์กับลำดับการเกิด ความแตกต่างเหล่านี้ส่งผลให้พี่น้องแต่ละคนสัมผัสได้ถึงระดับความคาดหวังที่ไม่เท่ากัน ความรู้สึกทางใจที่ได้รับก็ต่างกัน เช่นเดียวกับภาระหน้าที่ที่ต้องแบกรับไม่เหมือนกัน
ซึ่งในหลายครอบครัว ก็มักมีรูปแบบการเลี้ยงดูที่คล้ายคลึงกัน เช่น เมื่อลูกคนโตลืมตาดูโลก พ่อแม่ยังมีทั้งพลัง เวลา และความตั้งใจเต็มเปี่ยมในการเลี้ยงลูกให้ดีที่สุด เพราะนั่นคือ ครั้งแรกของการเป็นพ่อแม่ ทุกอย่างจึงใหม่ไปหมด ตั้งแต่การอุ้มลูก กล่อมลูก ไปจนถึงการสอนบางสิ่งบางอย่างให้ใครอีกคนเป็นครั้งแรก”
ลูกคนโต ซึ่งเคยเป็นลูกเพียงคนเดียวในช่วงเวลานั้น จึงมักเป็นผู้ที่ได้รับความรักและความใส่ใจจากพ่อแม่อย่างเต็มที่ พร้อมๆ กับการเป็นคนที่ต้องแบกรับความคาดหวังไว้คนเดียวเช่นเดียวกัน
“แต่เมื่อมีน้องเกิดมา ความสนใจของพ่อแม่ก็ต้องถูกแบ่งไปให้ลูกอีกคนอย่างเลี่ยงไม่ได้ ลูกคนโตในบางบ้านที่เคยได้รับความใกล้ชิด อาจต้องไปอยู่กับญาติ หรือให้พี่เลี้ยงช่วยดูแลแทน พวกเขาไม่ได้เลือก แต่ต้องยอมรับมันโดยไม่มีทางเลือกเช่นเดียวกัน” พิมพ์จุฑากล่าว
แม้พ่อแม่จะยังรักเหมือนเดิม แต่สำหรับเด็ก การหายไปของ ‘เวลา’ และ ‘ความสนใจ’ อาจกลายเป็นคำถามในใจว่า ‘พ่อแม่รักหนูน้อยลงหรือเปล่า?’
แต่เรื่องราวจากคุณแม่คนหนึ่งสะท้อนประสบการณ์ที่ต่างกัน ‘ตอนมีลูกคนแรก เราพยายามทำทุกอย่างให้ดีที่สุด ทุ่มเททุกแรงกายแรงใจ แต่เมื่อมีลูกคนที่สอง เรากลับรู้สึกว่าไม่สามารถให้เวลาและความตั้งใจได้เท่ากับตอนเลี้ยงลูกคนแรก’
การเลี้ยงดูลูกแต่ละคนจึงมีเงื่อนไขที่แตกต่างกันตามเวลา, อารมณ์, ความพร้อม และบทบาทหน้าที่ของพ่อแม่ในแต่ละช่วงชีวิต
พี่ชายคนโต vs พี่สาวคนโต
“ผลลัพธ์คือพี่คนโตมักมีแนวโน้มเป็นคนที่พึ่งพาได้ เพราะต้องจัดการดูแลตัวเอง (และน้องๆ) ตั้งแต่ยังเด็กและส่งผลถึงนิสัยบางประการ เช่น เป็นคนมีรับผิดชอบสูง ช่างจัดการ และโตเร็วกว่าใครในบ้าน แต่การต้องมีบทบาทเหล่านี้ ก็อาจทำให้พวกเขาไม่ได้สนิทหรือเปิดเผยความรู้สึกกับพ่อแม่ได้ง่ายเหมือนน้องๆ เช่นกัน” พิมพ์จุฬากล่าว
การถูกคาดหวังให้ช่วยเหลือตัวเองได้เร็ว รับผิดชอบตัวเองได้ดี ถูกมองว่าเป็นหน้าที่ของพี่คนโตอย่างหนึ่ง ยิ่งไปกว่านั้น บางครอบครัวตั้งความคาดหวังต่อพี่คนโตรวมไปถึงการช่วยพ่อแม่ดูแลน้องๆ ด้วย
ความคาดหวังให้ดูแลตัวเองได้ อาจกลายเป็นข้อจำกัดที่บังคับให้พี่คนโตหลายๆ คน ต้องลดทอนพื้นที่ในการเป็นเด็กลงไปโดยไม่รู้ตัว มากไปกว่านั้นถ้าพ่อแม่ตั้งธงในใจว่า “พี่คนโตต้องเป็นคนที่ดูแลตัวเองได้” ช่วงเวลาแห่งการใกล้ชิดจึงน้อยกว่าน้อง ๆ อย่างเลี่ยงไม่ได้
“เราเพิ่งตั้งคำถามตอนทำงานหนักมากๆในวัย 30 ปีของเราว่า ‘เราอยากเป็นคนที่ก้าวหน้าแบบนั้นจริงๆ ไหม’ เราไม่รู้ว่ามันเกิดจากตัวเอง หรือเกิดจากวาทกรรมที่เราถูกพ่อแม่สอนมาว่า ‘ต้องเป็นเจ้าคนนายคน จะได้ดูแลครอบครัวกับน้องได้’ แต่ต้องยอมรับ มันกลายเป็นส่วนหนึ่งของเราไปแล้ว” ดี เล่าถึงการเลี้ยงดูและสภาพแวดล้อมที่เขาเติบโตมาอันส่งอิทธิพลในการพัฒนาตัวตน
อ.พิมพ์จุฑา เสริมว่า ในสังคมไทยโดยส่วนมากความคาดหวังต่อพี่คนโตหรือน้องคนเล็กมักเกิดขึ้นในครอบครัวมากกว่า เช่น จากปู่ย่าตายาย หรือแม้แต่มีที่มาจากความเชื่อภายในครอบครัว ซึ่งขึ้นอยู่กับวัฒนธรรมที่กำหนดกรอบความเชื่อของแต่ละครอบครัวอีกทีหนึ่ง
จากการสัมภาษณ์พบว่า พี่ชายคนโตอาจได้รับความคาดหวังในการ ‘สืบทอด’ ตำแหน่งหรือดูแลครอบครัว ขณะที่พี่สาวคนโต แม้จะไม่ได้รับการคาดหวังในระดับเดียวกัน แต่ก็ต้องแบกรับภาระในการดูแลน้องๆ
“พ่อเคยคาดหวังว่าเราต้องกลับไปทำธุรกิจของครอบครัว แต่ความคาดหวังก็น้อยลง เพราะเราไปทำจริง ๆ เราไม่ได้แมตช์กับธุรกิจที่บ้าน” ดี (นามสมมุติ) พี่ชายคนโต เล่าถึงการเผชิญกับความคาดหวังจากครอบครัว
เจ (นามสมมุติ) หญิงสาววัย 39 ปี ปัจจุบันทำงานในสายวิชาการ และมีสถานะเป็นพี่สาวคนโตของครอบครัว เธอถูกตั้งคำถามจากครอบครัวเกี่ยวกับสถานะความโสดของเธอ พร้อมทั้งคาดหวังว่า เธอต้องเป็นแบบอย่างที่ดีให้กับน้องสาว ทั้งควรแต่งงาน มีลูก และประกอบอาชีพที่ไม่หนักจนเกินไป เพื่อให้สามารถจัดสรรเวลาให้ครอบครัวได้ เมื่อเลือกอยู่เป็นโสด ก็จึงถูกตั้งข้อสงสัยว่า “จะอยู่อย่างไร” โดยเฉพาะอย่างยิ่งในฐานะลูกสาวคนโต หากน้องแต่งงานออกไปแล้ว เธอจะอยู่ลำพังได้หรือไม่
การเลี้ยงดูและการมีครอบครัวในสังคมไทยได้รับอิทธิพลจากหลายปัจจัย ทั้งวัฒนธรรม สภาพสังคม และหลักคำสอนทางศาสนา ล้วนมีส่วนหล่อหลอมวิธีคิดของพ่อแม่ต่อบทบาทการเลี้ยงดูลูก หนึ่งในความเป็นจริงที่พบได้ทั่วไปคือ พ่อแม่บางคนอาจตั้งความคาดหวังที่สูงเกินไป โดยไม่ได้เปิดพื้นที่ให้ลูกได้เลือกเส้นทางชีวิตตามความต้องการของตนเอง
แนวคิดทางศาสนาในบริบทของประเทศไทย โดยเฉพาะในศาสนาพุทธ ได้ให้ความสำคัญอย่างยิ่งต่อบทบาทของพ่อแม่ในฐานะผู้เลี้ยงดูและสั่งสอนบุตรให้เป็นคนดี มีศีลธรรม ซึ่งเชื่อมโยงกับความเชื่อเรื่องเวรกรรม บุญบาป และหลักทำดีได้ดี ทำชั่วได้ชั่ว โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การปลูกฝังเรื่องความกตัญญูรู้คุณและการเคารพพ่อแม่ถือเป็นสิ่งสำคัญ อย่างไรก็ตาม แม้คำสอนเหล่านี้จะตั้งอยู่บนเจตนาที่ดีในการมอบสิ่งที่ดีที่สุดแก่ลูก แต่ในบางกรณีกลับนำไปสู่ความคาดหวังที่สูงเกินจริง เช่น การคาดหวังให้ลูกประสบความสำเร็จในทุกด้าน หรือผลักดันให้ลูกเดินตามเส้นทางความฝันของพ่อแม่ แม้สิ่งนั้นจะไม่สอดคล้องกับตัวตนและความถนัดของลูกก็ตาม
ความรู้สึกเหล่านี้สะท้อนถึงความคาดหวังที่พ่อแม่และครอบครัวมีต่อพี่คนโตว่าอยากให้มีบทบาทตามที่พ่อแม่เลือกไว้ให้ แต่สิ่งที่พ่อแม่อยากให้เป็นนั้น เป็นความฝันของเขาจริงหรือ?
เรื่องพี่น้อง ไม่ได้อยู่แต่ในครอบครัว
ผศ.ดร. กุลพธู ศักดิ์วิทย์ อาจารย์ประจำภาควิชาสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา คณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย อธิบายถึง ความเป็น ‘พี่น้อง’ ซึ่งไม่ได้จำกัดอยู่แค่ในบริบทของครอบครัวเท่านั้น หากแต่ยังแฝงอยู่ในทุกมิติของชีวิต ไม่ว่าจะในระบบการศึกษา หรือในสังคมการทำงาน สถานะของพี่มักจะมาพร้อมกับอำนาจบางอย่าง ส่งผลให้ผู้ที่อยู่ในสถานะน้องต้องรับฟัง
“โดยเฉพาะเรื่องการควบคุมในฐานะพี่คนโตไม่ได้เป็นผลที่มาจากบทบาทในครอบครัวเพียงเท่านั้น แต่ยังมาจากวัฒนธรรมและประสบการณ์ในสังคมโดยรอบด้วย ในอดีตระบบของการเคารพและให้เกียรติ ‘รุ่นพี่’ มีบทบาทอย่างมากในสังคมไทย เช่น ในมหาวิทยาลัยการเข้าร่วมกิจกรรมห้องเชียร์ที่มีวัฒนธรรมการเคารพรุ่นพี่อย่างเคร่งครัด โดยที่รุ่นพี่แม้จะห่างกันเพียงปีเดียวก็ต้องได้รับการไหว้และเคารพอย่างสูง” อ.กุลพธู กล่าว
หรือในระบบราชการที่การขึ้นตำแหน่งมักพิจารณาจากอาวุโสและอายุ ซึ่งตรงกับแนวคิดเรื่อง “สิทธิอำนาจแบบจารีตประเพณี” (Traditional Authority) ของแมกซ์ เวเบอร์ (Max Weber) ที่อธิบายว่า สิทธิอำนาจแบบจารีตประเพณีเกิดจากความเชื่อในจารีต ประเพณี หรือระบบที่สืบทอดกันมา โดยผู้มีอำนาจมักได้อำนาจจากการสืบทอด เช่น กษัตริย์หรือผู้นำเผ่าที่ปกครองตามจารีตเก่าแก่ โดยผู้คนยอมรับและเชื่อฟังผู้มีอำนาจเพราะ “มันเป็นแบบนี้มาตลอด” ในบริบทของครอบครัวไทย พี่คนโตมักถูกคาดหวังให้เป็นผู้นำ รับผิดชอบ และเสียสละ ซึ่งสะท้อนถึงโครงสร้างอำนาจแบบจารีตที่ให้ความสำคัญกับลำดับอาวุโส
บริบททางสังคมเหล่านี้ส่งผลให้เกิดความคิดที่ว่า “ผู้พี่ที่มาก่อนย่อมเหนือกว่าผู้น้องในทุกกรณี” และที่สำคัญ “พี่” หรือ “น้อง” ในวันนั้น อาจกลายเป็น “พ่อแม่ หรือ คนในครอบครัว” ของใครบางคนในเวลาต่อมา พร้อมทั้งส่งต่อค่านิยมเดิมเหล่านี้ไปด้วย ความคิดนี้อาจแทรกซึมเข้าสู่การเลี้ยงดูในครอบครัว ซึ่งแม้จะไม่ถูกยอมรับหรือถ่ายทอดออกมาตรง ๆ แต่ก็แฝงอยู่ในการตีความของแต่ละคน
“ตอนเด็ก ๆ เราถูกสอนว่าต้องฟังคนที่โตกว่า เพราะเขาอาวุโสกว่าเรา ไม่ว่าจะในครอบครัวหรือที่ทำงานก็ถูกปลูกฝังมาอย่างนี้ อย่างลูกสาวคนเล็กของเรา เวลาเขามีอะไรเราก็ไม่อยากให้เขาตัดสินใจเอง อยากให้ปรึกษาพี่สาวเขาก่อน เพราะอย่างไรพี่สาวเขาก็มีประสบการณ์มากกว่า แต่ในบางครั้งก็ตกใจที่น้องก็ให้คำแนะนำพี่ได้เหมือนกัน” ปึน (นามสมมุติ) คุณแม่วัย 56 ปี เล่าถึงประสบการณ์ที่เคยเจอมา รวมถึงแนวทางการสอนลูก
“เราแค่อยากรักน้องให้มากที่สุด” อำนาจในนามของความรักจากพี่สู่น้อง และการทบทวนบทบาทพี่คนโต พ.ศ.นี้
ค่านิยมที่กล่าวมานี้ยังส่งผลให้พี่คนโตมักรู้สึกว่าตนเองต้องเป็นผู้ที่มีความรู้และประสบการณ์มากกว่า ทำให้เกิดการควบคุมและคาดหวังในตัวน้อง
“สำหรับครอบครัวเรา การเกิดเป็นพี่ชายคนโตมันสบายกว่า อาจจะเพราะพ่อแม่ไว้ใจเราด้วย อย่างตอนน้องเราเข้าโรงเรียน เขาก็โดนเปรียบเทียบกับเราตลอด คนจะจำเขาในฐานะ ‘น้องของเรา’ มากกว่าจำชื่อจริง ๆ ของเขาเอง” อุ่น กล่าวถึงสถานะของพี่ชายคนโตของตัวเขาเอง
บทบาทของพี่คนโตในครอบครัวไทยจึงไม่ใช่เพียงผลจากการเลี้ยงดูเท่านั้น แต่เป็นผลสะท้อนถึงโครงสร้างทางสังคม วัฒนธรรม และค่านิยมที่สืบทอดกันมาในครอบครัว และแทรกซึมอยู่ในสถาบันอื่น ๆ ความคาดหวังให้พี่ต้องเสียสละ เติบโตเร็ว รับผิดชอบ และสามารถควบคุม ดูแลพฤติกรรมของน้อง จึงอาจไม่ใช่สิ่งที่เกิดขึ้น “โดยธรรมชาติ” แต่เป็นผลผลิตของระบบคิดที่วางตำแหน่ง “พี่” ให้มีอำนาจเหนือกว่า “น้อง” อยู่เสมอ
“เราอยากรักน้องให้มากที่สุด เพราะน้องคือสิ่งมีชีวิตที่เราได้ดูแลมาตั้งแต่เกิด ที่ผ่านมา เราเคยมีนิสัยชอบควบคุม ไม่ใช่แค่กับน้อง แต่กับคนรอบข้างด้วย บางทีเราเผลอใช้ ‘ภาพความสำเร็จ’ หรือ ‘ความดี’ ของตัวเองไปตัดสินน้อง เหมือนจะถามว่า ‘ทำไมถึงไม่ทำให้ได้แบบเรา’ แต่พอเราโตขึ้น เราเริ่มคิดได้ว่าสิ่งที่น้องเป็นอยู่ก็ดีในแบบของเขาแล้ว ตอนนี้เราไม่ห้าม ไม่บังคับแล้ว ปล่อยให้น้องลองทำในสิ่งที่อยากทำ ถ้าอะไรไม่ดี เราก็คอยอยู่ข้าง ๆ คอยปลอบ คอยซัพพอร์ตเขาทีหลัง” อุ่น กล่าว
ในโลกที่ก้าวไปข้างหน้า พ่อแม่ยุคใหม่เรียนรู้อะไรจากอดีตบ้าง?
มหาวิทยาลัยมหิดลเปิดเผยว่า ในปี 2567 ประเทศไทยมีจำนวนเด็กเกิดใหม่ต่ำกว่า 5 แสนคนเป็นครั้งแรกในรอบ 75 ปี ซึ่งสวนทางกับนโยบายของรัฐที่พยายามส่งเสริมให้ประชาชน “มีลูกเพื่อชาติ” สถานการณ์นี้สะท้อนให้เห็นแนวโน้มที่ชัดเจนว่าครอบครัวไทยจำนวนมากเริ่มตัดสินใจที่จะไม่มีลูก
แต่ในครอบครัวที่ยังเลือกจะมีลูก พ่อแม่ยุคใหม่ได้มีแนวคิดที่สะท้อนการเปลี่ยนแปลงอย่างชัดเจนคือ “เมื่อมีน้อง ควรแสดงความรักกับลูกคนโตให้มากที่สุด เพราะเขามาก่อน และน้องยังไม่รู้เรื่อง” แนวคิดนี้ไม่ได้เป็นเพียงการให้ความสำคัญกับพี่คนโตในเชิงอารมณ์เท่านั้น แต่ยังเป็นการยอมรับในพัฒนาการตามวัยของเด็กอย่างเข้าใจ
แม้ลูกคนโตจะถูกเรียกว่า ‘พี่’ แต่ในความเป็นจริง เขายังอยู่ในช่วงวัยเด็กเช่นเดียวกับน้อง ยังคงต้องการความรัก การดูแล และการเอาใจใส่จากพ่อแม่อย่างไม่แตกต่าง การตั้งใจแสดงความรักและใส่ใจลูกคนโตให้มากที่สุดจึงเป็นวิธีหนึ่งในการหล่อหลอมให้เขารู้สึกว่า ยังคงเป็นส่วนสำคัญของครอบครัว แม้จะมีสมาชิกใหม่เข้ามา
ส่วนสังคมไทยยังไม่สามารถตกผลึกออกมาเป็นแนวทางที่ชัดเจนเกี่ยวกับการมีครอบครัวและการมีลูกได้ การเติบโตของเด็กคนหนึ่งในสังคมไทย จึงไม่อาจแยกเรื่องการเลี้ยงดู วัฒนธรรม และโครงสร้างทางสังคมที่เขาอยู่ร่วมออกจากกันได้ เพราะทุกส่วนมีผลทำให้เกิดการพัฒนาปัจเจกบุคคล
ในอีกไม่กี่ปีข้างหน้า ความสัมพันธ์แบบ “พี่น้อง” อาจไม่ได้เข้มข้นหรือมีบทบาทเท่าเดิม โดยเฉพาะเมื่อเจเนอเรชันใหม่อย่าง Gen Z และ Gen Alpha กำลังเติบโตขึ้นแบบลูกคนเดียวมากขึ้น สังคมไทยเองก็จะต้องปรับตัวตาม คำถามที่เราควรถามตัวเองต่อจากนี้คือ วัฒนธรรมเรื่องอาวุโส หรือบทบาทพี่น้องแบบเดิม ๆ จะยังคงอยู่ต่อไปหรือไม่?
บทความชิ้นนี้มีที่มาจากปริญญานิพนธ์ “To your sibling from your sibling” โดย อันธิยา อรุณสิกขะพันธ์ นิสิตคณะนิเทศศาสตร์ สาขาสื่อใหม่ จุฬาฯ
