บางครั้งสตอรี่หลอนๆ ในเดอะโกสท์เรดิโอ ก็ทำเอาเราซึ้ง อึ้ง หรือบางครั้งจับใจแทนที่จะเป็นความน่ากลัว
จากคำถามที่ว่า ผีมีอยู่จริงหรือไม่? ยังคงเป็นเรื่องที่รอคำตอบกันต่อไป แต่ถ้าถามว่าเรื่องผีๆ ให้อะไรกับเรา คำตอบในใจของคุณคืออะไร?
เพราะในหลายวัฒนธรรม โดยเฉพาะในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ‘ผี’ หรือ ‘วิญญาณ’ ไม่ได้เป็นเพียงแค่เรื่องเล่าสยองขวัญหรือความเชื่อทางศาสนาเท่านั้น แต่ยังทำหน้าที่เป็นหนึ่งในกลไกสำคัญในการควบคุมพฤติกรรมของผู้คนในสังคม จนกลายเป็นเครื่องมือที่ฝังรากลึกอยู่ในโครงสร้างอำนาจแบบที่เราไม่รู้ตัว
ผี-ชาติ-ความเป็นหนึ่งอันเดียวกัน
หน้าที่ส่วนหนึ่งของ ‘เรื่องเล่าผี’ คือการปลูกฝังเรื่องชาติ จากบทความ วัฒนธรรม ผี และบทบาทการปกป้องของผีในมุมมองฝ่ายซ้าย ของ มัธธาณะ รอดยิ้ม ที่เผยแพร่ในเว็บไซต์ the101.world สรุปว่า ผีของไทยถูกกล่าวถึงในบริบทของการปกป้องวัฒนธรรม ชุมชนท้องถิ่นมักมีพิธีกรรมและเรื่องราวที่เกี่ยวข้องกับผี เพื่อรักษาความเชื่อและประเพณีของตน ผีถูกมองว่าเป็นผู้ปกป้องชุมชนจากภัยคุกคามภายนอก และยังเป็นสื่อกลางในการส่งต่อความรู้และค่านิยมจากรุ่นสู่รุ่น
โดย ‘ผี’ ที่ส่วนใหญ่แฝงตัวอยู่ในการเล่าเรื่องของประวัติศาสตร์ชาติ จะเป็นเรื่องราวการพลีชีพเพื่อแผ่นดิน การสละเลือดเนื้อเพื่ออุดมการณ์ ผีทหาร ผีวีรบุรุษ หรือผีรักชาติ และที่มาของผีเหล่านั้นไม่ได้มาเพื่อหลอกหลอน แต่มาเพื่อเตือนใจผู้คน
‘วิญญาณของบรรพบุรุษผู้เสียสละ’ ถูกยกขึ้นมาในวันสำคัญทางการเมือง หรือ ‘ผีทหาร’ ที่ยังวนเวียนอยู่ในค่ายเก่า กลายเป็นสัญลักษณ์ของความจงรักภักดี แม้แต่ผีที่ไร้ชื่อเสียง ก็มักถูกผูกกับ ‘หน้าที่’ เพื่อชาติจนวันตาย เช่น ผีหรือกลุ่มวิญญาณชาวบ้านบางระจัน ที่มักถูกเล่าซ้ำผ่านสัญญะของ ‘ดวงวิญญาณวีรบุรุษ’ รวมถึงการทำหน้าที่ผลิตซ้ำแนวคิด ‘ตายเพื่อแผ่นดิน’ ให้กลายเป็นค่านิยม
เช่นเดียวกับ ‘แม่นาค’
ผีแม่นาค คือเรื่องเล่าผี จนกลายมาเป็นผีรีเมคที่ถูกนำมาเล่าบนหน้าสื่อยอดฮิตตลอดกาล และกลายเป็นหนังผีเรื่องแรกที่ทำรายได้เกิน 100 ล้านบาท ตั้งแต่ในปี 2542
เรื่องเล่าพื้นฐานเกี่ยวกับผีแม่นาค คือหญิงสาวที่เสียชีวิตระหว่างคลอดลูก แต่ยังคงยืนหยัดรักแท้รอสามีที่เป็นทหารไปออกรบในต่างแดน เรื่องเล่าชูโรงที่เด่นที่สุดของแม่นาคคือความจงรักภักดีที่รอสามีจากศึกสงคราม ความจงรักภักดีนี้เอง แม่นาคจึงถูกหยิบโยงเป็นส่วนหนึ่งของการปลูกฝังเรื่องชาติไปแบบไม่รู้ตัว
มีหลักฐานปรากฏเป็นบทความในหนังสือพิมพ์ศรีกรุงและประชาชาติ เมื่อ พ.ศ. 2485 ที่ จอมพล ป.พิบูลสงคราม เขียนโดยใช้นามปากกาว่า ‘สามัคคีชัย’ โดยบริบทขณะนั้นรัฐบาลกำลังประสบปัญหาการแก้ปัญหาน้ำท่วมใหญ่ พร้อมยังเผชิญกับภัยสงครามมหาเอเชียบูรพาที่จำต้องเข้าร่วมกับญี่ปุ่นท่ามกลางนานาข่าวลือและคำวิจารณ์จากผู้ไม่เห็นด้วยจำนวนหนึ่ง
จอมพล ป. หยิบยกแม่นาคพระโขนงขึ้นขู่ผ่านบทความว่า “ฉันได้ยินแว่ว ๆ มาว่า ต่อไปนี้ไครพูดอกุศลช่วยข้าศึก คือพูดไม่เป็นสิริมงคลแก่ชาติไทยและตัวท่านเองแล้ว…ได้ ผีนาคที่เล่านี้จะมานอนด้วยกับคนพูดอกุสล ฉันพูดมาเพียงนี้เหงื่อแตกเพราะกลัวผีนาคคนสำคัญ ที่ฉันพูดถึงผีนาคพระโขนงนี้ ตั้งใจจะหลอกผู้พูดอกุสล จะได้หยุดพูดกันเสียที”
ในบทความ “รัฐโศกนาฏกรรม จากความหวาดกลัว สู่ความสิ้นหวัง” ยังมีกล่าวถึงความพยายามอ้างผี สิ่งศักดิ์สิทธิ์ หรือสิ่งลี้ลับเพื่อเป็นเครื่องมือควบคุมและสร้างความหวาดกลัวในสังคม เพื่อรักษาอำนาจ หรือเรียกอีกอย่างว่า ‘การสร้างความชอบธรรม’
กรณีเดียวกับผีปอบ ที่เชื่อกันว่าทำให้เกิดอาเพศ สิ่งปกติเกิดขึ้นกับหมู่บ้าน มาจากความเชื่อพื้นฐานที่ผีปอบเกิดจากคนมีวิชา มีของ แล้วทำผิด ทำสิ่งที่ไม่ถูกต้อง มนต์ก็เข้าตัวทำให้กลายเป็นผีปอบ
เมื่อมีผีปอบชาวบ้านจึงก้าวเข้ามาจัด ไล่ตั้งแต่การผ่านการกระทำความรุนแรง ขับไล่ออกจากหมู่บ้าน หรือตราหน้าว่าคนนี้คือผีปอบห้ามเข้าใกล้
ผศ. ดร.พิพัฒน์ กระแจะจันทร์ อาจารย์ประจำสาขาวิชาประวัติศาสตร์ คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ให้ข้อมูลว่าผีปอบ ก็คือกลไกอย่างหนึ่งที่จะช่วยรักษาบรรทัดฐานหรือความปกติสุขในสังคม แต่ปัญหาคือกระบวนการปฏิบัติเพื่อจะรักษาคนที่เป็นปอบ ในหลายๆ กรณีมีความรุนแรง ซึ่งหากมองในปัจจุบัน มันเป็นความรุนแรงที่ไม่ควรเกิดขึ้น ต่างจากในอดีตที่มองว่าเป็นวิธีการรักษาอย่างหนึ่ง
ผีที่ไม่เคยถูกให้ค่า จนต้องมาทวงคืน
งานวิจัยเรื่องผีในสังคมไทยร่วมสมัย : บทบาทและการผสมผสานทางวัฒนธรรม โดย นลิน สินธุประมา ศึกษาการนำเสนอภาพลักษณ์ผีในยุคปัจจุบัน บอกว่า เรื่องเล่าผีในตอนนี้มีการผสมผสานตํานานร่วมสมัย (Contemporary Legend) เข้าไปด้วย
กล่าวคือ เรื่องเล่าจะไม่ใช่บริบทที่ห่างไกล เช่น ในท้องนา ในป่าลึก หรือสถานที่เฉพาะเจาะจง แต่เชื่อมโยงกับวิถีชีวิตคนปัจจุบัน เช่น โรงพยาบาล หอพัก บ้าน มหาวิทยาลัย เป็นต้น แล้วมักเป็นเรื่องเล่าเกี่ยวกับคนที่มีวิถีชีวิตแบบคนเมือง อยู่ในเมือง มีเทคโนโลยีเข้ามาเป็นส่วนประกอบ เช่น เรื่องสยองขวัญในลิฟต์
นอกจากนี้ ผีในยุคนี้มักจะมีความหลากหลายทางเชื้อชาติ เช่น เป็นผีชาวเมียนมาที่เป็นแรงงานข้ามชาติมาทำงานในไทย หรือเป็นผีชาวญี่ปุ่นที่สัมพันธ์กับเหตุการณ์สงครามโลกครั้งที่ 2 ในไทย เป็นต้น
ธนวัฒน์ ปัญญานันท์ ผู้วิจัยเรื่อง “ผีปะทะรัฐ: การวิเคราะห์ภาพยนตร์เรื่อง ตะเคียน (2547) เพื่อแสดงนัยแห่งการต่อต้านความอยุติธรรม” สรุปว่าผีเป็น ‘ภาพแทน’ (representation) ซึ่งสะท้อนว่า ผีไม่ใช่สิ่งที่ต้องมีอยู่จริงทางกายภาพ แต่เป็นสัญญะที่มนุษย์ใช้เพื่อสื่อสารคุณค่า ความเชื่อ และแรงต่อต้าน
โดยธนวัฒน์ ได้หยิบเอาภาพยนตร์เรื่อง ตะเคียน (2547) ออกมาวิเคราะห์โดยเรื่องนี้มีการหยิบตำนานผีตะเคียนมาใช้เป็นสัญลักษณ์ของการลุกขึ้นสู้ของชาวบ้านที่ต้องอพยพจากพื้นที่ป่า เนื่องจากการสร้างเขื่อนที่ส่งผลกระทบต่อวิถีชีวิตและความเชื่อของพวกเขา
งานวิจัยชี้ให้เห็นว่า ผีไม่ได้มีบทบาทเพียงสร้างความกลัว แต่ยังทำหน้าที่เป็นผู้รักษาระเบียบทางสังคม โดยเฉพาะ ‘ผีหญิง’ อย่าง นางตะเคียน ซึ่งในความเชื่อของชาวบ้านเธอเป็นผู้พิทักษ์ป่า พื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ และสัญลักษณ์ของความศักดิ์สิทธิ์แบบพื้นถิ่น
ในภาพยนตร์ ตะเคียน นางตะเคียนทำหน้าที่ปกป้องผืนป่าจากการบุกรุกของรัฐ ชายจากเมืองที่เข้ามาปัสสาวะรดต้นไม้ใหญ่จึงเท่ากับเป็นการลบหลู่ผี ลบหลู่บ้านของเธอ และกระทำความรุนแรงเชิงสัญลักษณ์ต่อผู้หญิงและธรรมชาติ
ภาพยนตร์ใช้ ‘ผีตะเคียน’ เป็นเครื่องมือสื่อสารการวิพากษ์อำนาจรัฐที่เข้ามาครอบงำวิถีชีวิตของคนชายขอบไม่ว่าจะเป็นชนกลุ่มน้อย ชาวป่า หรือแม้แต่ธรรมชาติเอง ซึ่งในสายตาของรัฐแล้วคือสิ่งที่ต้องพัฒนาและควบคุม
ผีตะเคียนจึงกลายเป็น ‘ผู้ลุกขึ้นโต้กลับ’ เพื่อทวงคืนความยุติธรรม การที่ผีเป็นผู้ลงโทษในภาพยนตร์ จึงไม่ใช่เพียงเรื่องสยองขวัญ แต่เป็นการปลดปล่อยความปรารถนาที่จะเห็นผู้กดขี่ได้รับผลกรรม
เช่นเดียวกับผีอื่นๆ อย่างผีช่องแอร์ ที่เป็นหญิงสาวคนหนึ่งถูกพบเป็นศพในช่องแอร์ของโรงแรม หนังเล่าผ่านกลุ่มวัยรุ่นที่เข้าพักในห้องนั้น แล้วพบกับเหตุการณ์เหนือธรรมชาติ ก่อนจะเปิดเผยว่า มีผู้หญิงคนหนึ่งถูกลวงมาข่มขืนและฆ่า ผีช่องแอร์จึงเปรียบเสมือนการกลับมาทวงคืนและแก้แค้นภายใต้ประเด็นวัฒนธรรมชายเป็นใหญ่ และการเพิกเฉยของสังคมต่อการกระทำความรุนแรงต่อผู้หญิง
นอกจากนี้ยังมีผีอื่นๆ อีกที่ลุกขึ้นมาทวงความยุติธรรมให้ตัวเอง เช่น ผีมะขิ่น ผีแม่บ้านแรงงานต่างชาติ
‘ผี’ ความหมายตามพจนานุกรมราชบัณฑิตยสถาน เป็นสิ่งที่มนุษย์เชื่อว่าเป็นสภาพลึกลับ มองไม่เห็นตัวตน แต่อาจปรากฎเป็นสิ่งที่ทำให้เรามองเห็นได้ อาจมาด้วยจุดประสงค์ดีและร้าย แต่เรื่องเล่าของผี สร้างผลกระทบมากกว่าแค่ความกลัว คุณคิดว่าจริงไหมละ?
